top
Please update your Flash Player to view content.

Istorija Sindikata u Monografiji SSSNS

Savez samostalnih sindikata grada Novog Sada i opština izdao je monografiju istorije radničkog pokreta Novog Sada pod nazivom "Sindikati Novog Sada do kraja XX veka (1868-2000)". Autor monografije je Miroslav M. Jovičin. Na 445 stranica obuhvaćen je celokupni razvoj radničkog pokreta na ovom prostoru, od njegovog nastanka 1868. godine pa do kraja XX veka. Monografija je obogaćena biografijama značajnih istorijskih ličnosti, boraca za prava radnika, kao i detaljnim objašnjenjima svih faza zajedničkih delovanja radnika, od obeležavanja Međunarodnog praznika rada, preko solidarisanja kalfi zbog loših uslova rada i prvih statuta udruženja, perioda samoupravljanja i Radničkih saveta do  modernog i transformisanog Sindikata kakav je Savez samostalnih sindikata grada Novog Sada i opština danas. Monografija uporedo prikazuje politička dešavanja i privredni razvoj Novog Sada u navedenom vremenskom periodu.
Iscrpnim istraživanjem došlo se do podataka da su prvi oblici organizovanja talirskih društava cipelarskih i šeširdžijskih radnika u Novom Sadu zabeleženi polovinom IX veka. Ova udruženja su od 1867. godine funkcionisala ilegalno. U tom periodu u Novom Sadu postoji i radi Tipografsko udruženje “Gutemberg”, koje je najstarija strukovna organizacija štamparskih radnika u Austrougarskoj.

Zadruga Srba zanatlijaosnovana je 1869. godine na inicijativu skupštine Srpskog društva za radinost. Interesantno je da je rad Zadruge odobren od mađarskog kraljevskog Ministarstva za poljoprivredu, industriju i trgovinu tek 1874. godine.  Njeni pokretači i osnivači su bili inspirisani shvatanjima Svetozara Markovića o organizovanju Srba zanatlija u Novom Sadu ali su i hteli da  održe dominantnu i povlašćenu stalešku ulogu među zanatlijama Novog Sada. Zadruga je imala svoj list, čiji je prvi broj izašao 28. maja 1872. godine pod imenom Glas zanatlija. Koja je imala i svoj list, osnovana je 1870. godine inspirisana delovanjem Svetozara Markovića.

Značajan je podatak da je „Novosadsko opšte radničko društvo“, koje je osnovano 1873. godine, već sredinom maja 1875. godine odlučno ušlo u štrajk, i to ne zbog svojih potreba već u znak solidarnosti sa radnicima “Zavoda za izradu konfekcije za vojnu opremu” koji su štrajkovali zbog niskih nadnica zaposlenih. U Arhivu Novog Sada čuva se dokument gradskog magistrata o proslavi dvadesetpetogodišnjice postojanja i rada “Prvog novosadskog radničkog društva“, koja je održana u maju 1898. godine.

Štrajk tipografskih radnika 1882. godine uzima se kao prekretnica u razvoju radničkog pokreta Grada, jer su štrajkači i pored pretnji poslodavca da će uvesti lok-aut, uspeli da izdejstvuju bolje uslove rada (povećanje nadnica i neradne dane).

U vreme kada se u Beogradu tek javlja svest o radničkom organizovanju, u Novom Sadu, 1904. godine su se dogodile najangažovanije radničke demonstracije. Naime, u borbi za svoja prava, tačnije za zaštitu sporazuma o smanjenju radnog vremena trgovina koji predviđa zatvaranje radnji u 19 časova, organizovani novosadski proletarijat je svoje interese goloruk branio i odbranio od naoružanih konjičkih policijskih jedinica. Narednih godina, novosadski radnici su se uspešno izborili za skraćenje radnog vremena, za minimalne cene rada, za uvođenje prazničnih dana, za dozvole poslodavaca za sindikalno organizovanje itd.

U Novom Sadu je 14. januara 1912. godine otvoren novi Radnički dom u Temerinskoj ulici, pa su tom prilikom radnici, članovi strukovnih sindikata, priredili svečanost.

U martu 1912. godine u Novom Sadu su održane velike demonstracije u sklopu velike kampanje za opšte pravo tajnog glasa, koja je vođena tokom 1911. godine na teritoriji cele Ugarske.

Međunarodni praznik rada 1. maj je u Novom Sadu prvi put proslavljen 1890. godine.

Davne 1922. godine donešen je Zakon o zaštiti radnika koji je bio značajan kako za zaposlene tako i za sindikalni pokret.

Treba istaći da su još 1925. godine grafički radnici izborili prvi Kolektivni ugovor (tzv. Tarifu) između radnika i poslodavaca, koji su ovi drugi morali da prihvate zbog dobre organizovanosti radnika, a kojim su regulisani njihovi međusobni odnosi. Najvažnije odredbe Tarife bile su: povišenje nadnice srazmerno sa povišenjem troškova života, zapošljavanje samo preko sindikalne podružnice grafičkih radnika, pravo radnika na sopstvene poverenike u svakoj radionici, pravo na štrajk, obaveza poslodavca da drži ograničen, samo utvrđen broj šegrta (učenika u privredi) i druge, za radnike takođe važne i povoljne odredbe. Kasnije, poučeni ovim, u štrajk za dobijanje kolektivnih ugovora krenuli su molerski, građevinski, mesarski, tekstilni i dr. radnici u Gradu.

Monografija prati i razvoj Novog Sada u njoj možemo pronaći zanimljive podatke, poput onih da Novi Sad dobija železnicu kasno, tek 1883. godine; da je prvo pravo industrijsko postrojenje u gradu bila tekstilna fabrika na parni pogon (fabriku je, na obali Dunava, podigao krojač grčkog porekla Jovan Demetrović 1844. godine); da u vreme dok je avijacija još uvek bila u povoju, Novi Sad je 1914. godine imao aerodrom koji se koristio isključivo u vojne svrhe, Aerodrom Jugovićevo; itd.

U posleratnom periodu sindikati su imali svoju praktičnu i veoma korisnu ulogu za celo društvo. U ovim teškim trenucima su imali presudan zadatak da svojim delovanjem amortizuju krizu snabdevanjem i ishranom radnog dela stanovništva. Sindikalne organizacije su otvarale menze u mnogim preduzećima, tako da ih je 1948. godine širom zemlje bilo preko 1.200, a u njima se hranilo 300.000 radnika i službenika. Sindikati su organizovali učešće radnika u poljoprivrednim radovima, setvama i žetvama na radničkim ekonomijama, koje su vlasti delile radnim kolektivima na trajno korišćenje. Na osnovu novog Ustava, Savezna vlada 1946. godine donela Uredbu o plaćenom godišnjem odmoru u trajanju od 14 do 30 dana. Međutim i pre donošenja ove Uredbe sindikati su organizovali radnička odmarališta, kojih je krajem 1946. godine bilo 18, sa 917 postelja. Dve godine kasnije sindikat je imao 32 odmarališta, čije je usluge leta 1948. godine koristilo 20.000 radnika. U okviru povlastica za korišćenje sindikalnih odmarališta bile su i tzv. sindikalne karte za prevoz koje su bile besplatne. U ovim odmaralištima su se odmarali najbolji radnici, udarnici i nosioci ordena rada.

U nedostatku razvijenijih formi privređivanja sindikati su kroz organizovanje radnog takmičenja podsticali udarništvo, novatorstvo, uštede i racionalni pristup radnim aktivnostima. Još tokom 1945. godine bila su organizovana mnoga takmičenja u gotovo svim industrijskim, rudarskim i poljoprivrednim preduzećima širom države. Iako su od početka učestvovala u udarničkom radu, novosadska preduzeća su svoje prvo masovno radno takmičenje organizovala povodom Prvog maja 1946. godine.

Pokrajinski i sindikat u Novom Sadu su inicirali stvaranje stambenih fondova po preduzećima, pa se uz pomoć novca iz pokrajinske i republičke kase naredne, 1948. godine, prišlo izgradnji 32 stambene zgrade u Novom Sadu. Stanovi su u bili u žiži interesovanja većeg broja ljudi koji ih nemaju ili su im loši. Sindikat kroz sindikalne organizacije je bio inicijator akcija koje su vodile bržoj izgradnji stanova, počev od toga da se sagledaju stvarne potrebe, utvrde dosadašnja izdvajanja i predlože novi izvori sredstava.

Osnovna poluga samoupravljanja bio je radnički savet. Ovo telo je formirano od zaposlenih u preduzeću, ono je trebalo da uvede radnike u upravljačke procese u industriji, a država je preko radničkih saveta podsticala radnika na veću proizvodnju, a na drugoj strani radnici su u teoriji mogli sami da razviju zaštitu svojih interesa.

Donošenjem novog Ustava Srbije (1989) ukinut je jednopartijski sistem sa dominantnom ulogom Saveza komunista, a uveden sistem višestranačkog parlamentarizma. Umesto socijalističkog samoupravljanja  nastajalo je novo zakonodavstvo i tržišna ekonomija u novom ustavnom poretku promenjen je i položaj zaposlenih i sindikata. Umesto društvenog dogovaranja i samoupravnog sporazumevanja uveden je sistem kolektivnih ugovora i kolektivnog pregovaranja u kojem sindikat ima ulogu pregovarača koji zastupa svoje članove i zaposlene pred državom, poslodavcima i drugim socijalnim partnerima. U vrtlogu pomenutih i drugih događaja i promena, sindikat Srbije i SSSNS se i sam menjao. Jedna od aktivnosti je bila i reučlanjenje članstva  s obzirom na to da su se pojavili nezavisni i drugi sindikati. Akcija je počela krajem 1990. godine i tokom naredne dve godine oko 90 odsto zaposlenih izjasnilo se za učlanjenje u Savez sindikata Srbije.

Aktivnost sindikata Srbije od 1990. do 1998. godine odvijala se u uslovima dramatičnih istorijskih zbivanja, duboke ekonomske krize, nestajanja starog i stvaranja novog društvenog, političkog, ekonomskog i pravnog sistema. Za delovanje sindikata u ovom periodu posebno je bilo značajno donošenje prvog Opšteg kolektivnog ugovora 1990. godine posle čega je usledilo donošenje granskih i pojedinačnih kolektivnih ugovora. Sindikat je razvio je veoma široku aktivnost za osposobljavanje sindikalnih aktivista za kolektivno pregovaranje sa državom, poslodavcima i drugim socijalnim partnerima.
Ekonomska kriza koja karakteriše devedesete godine, naročito u vreme sankcija najviše je pogađala radnike. Kao posledica toga, štrajkovi su bili gotovo svakodnevna pojava. Najčešći povodi za štrajkove bile su restriktivne vladine mere, ograničavanje zarada, neredovna isplata zarada, nekontrolisan rast cena i sl. U ovom periodu (1991) organizovan je i prvi generalni štrajk u Srbiji (metalaca i tekstilaca) posle Drugog svetskog rata.

Delovanje sindikata u ovom periodu karakteriše i angažovanje na donošenju sistemskih zakona: Zakon o preduzeću, Zakon o osnovama promene vlasništva društvenog kapitala, Zakon o osnovama radnih odnosa, Zakon o štrajku, Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju, Zakon o radnim odnosima, Zakon o izmenama i dopunama zakona o zapošljavanju i ostvarivanju prava nezaposlenih lica.

U svojoj borbi za svakog člana sindikata SSS grada Novog Sada i opština je 1992. godine osnovao Fond solidarnosti za prevenciju radne invalidnosti i rekreativni odmor radnika koji uspešno funkcioniše sve ove godine. U okviru rada Fonda svake godine – tradicionalno- se održava Prezentacija banja i RH centara u zgradi Radnićkog doma „Svetozar Marković“ na kojoj banje, RH centri i Turističke agencije iz Srbije prezentuju svoju ponudu.

Ovo su samo neki od zanimljivih detalja sadržanih u knjizi koja opisuje vek i po konstantnih pokušaja da se radnik unazadi u svojstvo roba, ali i vek i po radničke borbe koja dokazuje da radnik nikada neće dozvoliti sopstveno nipodaštavanje i propast.
 

bottom